Trong hoạt động của bếp ăn công nghiệp, việc xác định đúng định mức cá và hải sản cho 1.000 suất ăn giúp bộ phận thu mua chủ động số lượng nguyên liệu, kiểm soát chi phí và hạn chế tình trạng thiếu hoặc dư thừa thực phẩm. Tuy nhiên, lượng nguyên liệu cần đặt mua không chỉ phụ thuộc vào số suất ăn mà còn liên quan đến định lượng mỗi khẩu phần, quy cách sản phẩm và tỷ lệ hao hụt trong quá trình sơ chế.
Đối với các loại nguyên liệu như cá nguyên con, cá phi lê, tôm và mực, mỗi sản phẩm có đặc điểm sử dụng khác nhau. Vì vậy, bếp cần xây dựng định mức phù hợp với thực đơn và quy trình chế biến thực tế.
1. Vai trò của định mức nguyên liệu trong bếp ăn công nghiệp

Định mức nguyên liệu là lượng thực phẩm cần sử dụng để chế biến một khẩu phần hoặc một số lượng suất ăn nhất định. Đây là cơ sở để bếp lập kế hoạch thu mua, tính toán chi phí và kiểm soát lượng nguyên liệu sử dụng mỗi ngày.
Đối với nhóm cá và hải sản, việc xây dựng định mức càng cần được chú trọng do nguyên liệu có nhiều quy cách sơ chế và tỷ lệ thu hồi thịt khác nhau.
Một định mức phù hợp mang lại những lợi ích sau:
- Chủ động kế hoạch thu mua: Xác định được lượng cá, tôm, mực cần đặt hàng theo số suất ăn.
- Kiểm soát chi phí: Hạn chế mua dư nguyên liệu hoặc phát sinh chi phí do hao hụt không được dự tính.
- Đảm bảo khẩu phần: Giúp các suất ăn có lượng nguyên liệu tương đối đồng đều.
- Quản lý tồn kho: Hỗ trợ theo dõi lượng nhập, lượng sử dụng và lượng còn lại sau mỗi ca chế biến.
Đặc biệt, bếp không nên chỉ căn cứ vào giá mua trên mỗi kilogram. Lượng thịt thực tế thu được sau sơ chế mới là cơ sở quan trọng để xác định chi phí nguyên liệu cho từng khẩu phần.
2. Công thức tính lượng cá và hải sản cho 1.000 suất ăn

Để tính lượng nguyên liệu cần mua, trước tiên cần xác định định lượng thành phẩm trong mỗi suất ăn và tỷ lệ hao hụt trong quá trình sơ chế.
Công thức tham khảo:
Lượng nguyên liệu cần mua = Tổng lượng thành phẩm cần dùng / Tỷ lệ thu hồi
Trong đó:
- Tổng lượng thành phẩm cần dùng = Số suất ăn × Định lượng thành phẩm mỗi suất.
- Tỷ lệ thu hồi = 100% − Tỷ lệ hao hụt sơ chế.
Có thể biểu diễn bằng công thức:
Q = (N × G) / (1 − H)
Trong đó:
- Q: Khối lượng nguyên liệu đầu vào cần mua (kg).
- N: Số suất ăn.
- G: Định lượng thành phẩm mỗi suất (kg).
- H: Tỷ lệ hao hụt sơ chế.
Ví dụ tính lượng cá phi lê cho 1.000 suất
Giả sử bếp ăn cần chuẩn bị món cá phi lê sốt cà cho 1.000 người, với các thông số:
- Số lượng: 1.000 suất.
- Định lượng cá thành phẩm: 80 g/suất.
- Hao hụt sơ chế dự kiến: 5%.
Tổng lượng cá thành phẩm cần có:
1.000 × 80 g = 80.000 g = 80 kg.
Lượng cá phi lê cần mua:
80 / (1 − 5%) = 84,21 kg.
Như vậy, bếp cần chuẩn bị khoảng 84,2 kg cá phi lê để đáp ứng 1.000 suất theo giả định trên.
Cần lưu ý rằng tỷ lệ hao hụt 5% chỉ là số liệu minh họa. Nếu sản phẩm đã được làm sạch, cắt chỉnh và đóng gói theo quy cách sử dụng trực tiếp, tỷ lệ hao hụt thực tế có thể thấp hơn. Ngược lại, sản phẩm cần sơ chế thêm sẽ có mức hao hụt khác.
3. Định mức tham khảo theo từng loại cá và hải sản
Mỗi loại thủy sản có tỷ lệ thu hồi khác nhau. Cá nguyên con cần loại bỏ các phần không sử dụng, trong khi cá phi lê đã được tách thịt trước khi cung ứng. Tôm và mực cũng có hao hụt tùy theo việc đã bóc vỏ, bỏ đầu hoặc làm sạch hay chưa.
Bảng dưới đây minh họa cách tính cho 1.000 suất ăn:
| Nguyên liệu | Định lượng thành phẩm/suất | Thành phẩm cần có | Hao hụt giả định | Lượng đầu vào |
|---|---|---|---|---|
| Cá phi lê | 80 g | 80 kg | 5% | 84,2 kg |
| Cá nguyên con | 100 g thịt | 100 kg | 45% | 181,8 kg |
| Tôm bóc nõn | 50 g | 50 kg | 5% | 52,6 kg |
| Mực làm sạch | 60 g | 60 kg | 10% | 66,7 kg |
Lưu ý: Đây là bảng ví dụ tính toán, không phải định mức tiêu chuẩn áp dụng cho mọi sản phẩm. Tỷ lệ hao hụt cần được xác định bằng cách cân thử nguyên liệu trước và sau sơ chế theo đúng quy cách thực tế.
Phân biệt định lượng nguyên liệu và định lượng thành phẩm
Đây là điểm quan trọng khi lập kế hoạch thu mua.
Ví dụ, 100 g cá nguyên con không đồng nghĩa với 100 g thịt cá có thể sử dụng. Sau khi loại bỏ đầu, ruột, xương hoặc các phần không dùng trong món ăn, lượng thịt thu được sẽ thấp hơn.
Trong khi đó, cá phi lê đã được tách phần thịt nên việc tính toán khẩu phần thuận tiện hơn. Tuy nhiên, cần kiểm tra quy cách cụ thể để xác định sản phẩm còn da, còn xương dăm hay cần cắt chỉnh thêm.
Vì vậy, khi lập định mức, bếp nên thống nhất rõ đang tính theo trọng lượng nguyên liệu nhập kho hay trọng lượng thành phẩm sau sơ chế.
4. Những yếu tố ảnh hưởng đến định mức và chi phí nguyên liệu
Lượng cá và hải sản cần mua không giống nhau ở mọi bếp ăn. Ngoài số lượng suất ăn, một số yếu tố dưới đây có thể làm thay đổi đáng kể định mức.

Quy cách nguyên liệu
Cùng một loại cá nhưng cá nguyên con, cá làm sạch, cá cắt khúc và cá phi lê sẽ có tỷ lệ thu hồi thịt khác nhau.
Sản phẩm đã sơ chế thường giúp giảm công đoạn chuẩn bị tại bếp. Tuy nhiên, giá mua mỗi kilogram có thể cao hơn do đã bao gồm chi phí chế biến và hoàn thiện sản phẩm.
Phương pháp chế biến
Món cá kho, cá chiên, cá sốt hoặc món canh có thể cần định lượng khác nhau. Ngoài ra, quá trình chế biến cũng có thể làm thay đổi trọng lượng thành phẩm do mất nước, dầu mỡ hoặc phần nguyên liệu bị loại bỏ.
Do đó, bếp cần phân biệt hao hụt sơ chế với hao hụt trong quá trình nấu để không tính trùng.
Đối tượng phục vụ và thực đơn
Khẩu phần ăn cho công nhân, nhân viên văn phòng hoặc học sinh có thể được xây dựng khác nhau tùy nhu cầu dinh dưỡng, ngân sách và cơ cấu món ăn.
Nếu món cá là món chính, định lượng có thể cao hơn so với trường hợp cá chỉ là một thành phần trong thực đơn có nhiều món đạm khác.
Chi phí trên lượng thịt sử dụng được
Để so sánh cá nguyên con với cá phi lê, bếp nên tính chi phí trên mỗi kilogram thịt sử dụng được thay vì chỉ so sánh giá mua.
Công thức:
Chi phí nguyên liệu trên 1 kg thành phẩm = Giá mua 1 kg nguyên liệu / Tỷ lệ thu hồi
Ví dụ, cá nguyên con có giá mua 50.000 đồng/kg và tỷ lệ thu hồi thịt là 55%:
50.000 / 55% = khoảng 90.909 đồng/kg thịt thu hồi.
Nếu cá phi lê có giá 95.000 đồng/kg và tỷ lệ thu hồi là 95%:
95.000 / 95% = 100.000 đồng/kg thành phẩm.
Trong ví dụ này, cá nguyên con có chi phí thịt thu hồi thấp hơn. Tuy nhiên, bếp vẫn cần tính thêm nhân công sơ chế, thời gian chuẩn bị, chi phí xử lý phần thừa và yêu cầu đồng đều khẩu phần trước khi đưa ra quyết định thu mua.
5. Cách lập kế hoạch thu mua và kiểm soát nguyên liệu
Sau khi xác định định mức cho từng món ăn, bộ phận thu mua có thể xây dựng bảng dự trù nguyên liệu theo ngày hoặc theo tuần.
Một bảng quản lý cơ bản nên có các thông tin:
| Thông tin | Nội dung cần theo dõi |
|---|---|
| Ngày sử dụng | Ngày chế biến món ăn |
| Tên nguyên liệu | Cá phi lê, cá cắt khúc, tôm, mực… |
| Số suất ăn | Số lượng suất dự kiến |
| Định lượng/suất | Gram thành phẩm mỗi khẩu phần |
| Tỷ lệ hao hụt | Theo quy cách và kết quả sơ chế |
| Lượng cần mua | Tổng khối lượng nguyên liệu đầu vào |
| Lượng thực tế sử dụng | Khối lượng xuất kho và sử dụng |
| Chênh lệch | So sánh dự kiến với thực tế |
Bên cạnh đó, bếp nên thực hiện cân thử nguyên liệu theo từng lô hàng để cập nhật tỷ lệ hao hụt thực tế. Khi quy cách sản phẩm thay đổi, định mức cũng cần được điều chỉnh tương ứng.
Đối với nguyên liệu đông lạnh, cần kiểm soát thêm tình trạng bao bì, nhiệt độ bảo quản, quy cách đóng gói và trọng lượng tịnh. Việc lựa chọn sản phẩm phù hợp ngay từ đầu sẽ giúp bếp chủ động hơn trong khâu sơ chế và phân chia khẩu phần.
Câu hỏi thường gặp về định mức cá và hải sản
Không có một mức cố định cho tất cả bếp ăn. Định lượng phụ thuộc vào đối tượng phục vụ, món ăn, ngân sách và cơ cấu thực đơn. Bếp cần xác định lượng thịt thành phẩm cho mỗi suất trước khi tính nguyên liệu đầu vào.
Có thể tính theo trọng lượng nguyên liệu đầu vào, nhưng cần quy đổi theo tỷ lệ thu hồi thịt sau sơ chế. Nếu không, lượng thịt thực tế có thể không đáp ứng đủ khẩu phần dự kiến.
Cá phi lê giúp giảm công đoạn làm sạch, tách xương và chia phần. Tuy nhiên, giá mua mỗi kilogram thường có thể cao hơn cá nguyên con. Bếp nên so sánh tổng chi phí nguyên liệu, nhân công và tỷ lệ thu hồi trước khi lựa chọn.
Bếp nên theo dõi định mức sau mỗi đợt nhập hàng và điều chỉnh khi thay đổi nhà cung cấp, quy cách sản phẩm, thực đơn hoặc quy trình sơ chế. Việc đối chiếu số liệu thực tế giúp định mức ngày càng sát với nhu cầu sử dụng.
Việc xây dựng định mức nguyên liệu rõ ràng giúp bếp ăn công nghiệp kiểm soát tốt hơn chi phí và chất lượng khẩu phần. Với nhu cầu sử dụng cá phi lê, cá cắt khúc, tôm và mực đông lạnh, Sài Thành Foods hướng đến cung ứng đa dạng quy cách sản phẩm, hỗ trợ các đơn vị thu mua và bếp ăn công nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch nguyên liệu.
6. Sài Thành Foods – Đồng hành cùng nguồn nguyên liệu cho bếp ăn công nghiệp
Việc xây dựng định mức nguyên liệu hợp lý cần đi đôi với lựa chọn nguồn cung cá và hải sản ổn định, có quy cách sản phẩm rõ ràng. Sài Thành Foods cung cấp đa dạng các mặt hàng thủy sản đông lạnh như cá phi lê, cá cắt khúc, tôm và mực, đáp ứng nhu cầu thu mua số lượng lớn của bếp ăn công nghiệp, đơn vị phân phối và đối tác kinh doanh.
Với sự đa dạng về chủng loại và quy cách sản phẩm, Sài Thành Foods hướng đến việc hỗ trợ khách hàng chủ động kế hoạch nguyên liệu, tối ưu hoạt động thu mua và duy trì sự ổn định trong chuỗi cung ứng.
CÔNG TY CỔ PHẦN SÀI THÀNH FOODS (Southern Fresh Foods)
- Địa chỉ nhà máy/kho lạnh: Lô III-22, Đường 19/5A, KCN Tân Bình, P. Tây Thạnh, TP. Hồ Chí Minh
- Hotline B2B & Xuất Khẩu: 0942.943.800
- Dịch vụ khách hàng: 0944.868.800
- Email: info@sacofoods.vn
- Website: https://saithanhfoods.vn/
- Fanpage: https://www.facebook.com/SaiThanhFoods